Cảnh báo về nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins) trong nuôi tôm

Ngành nuôi tôm hiện nay đang phải đối diện với rất nhiều mối nguy hại tiềm tàng về dịch bệnh, khiến hiệu quả nuôi suy giảm và thiệt hại kinh tế tăng cao. Những bệnh thường gặp như hội chứng phân trắng (White Feces Syndrome), bệnh gan tụy hoại tử, bệnh đốm đen, bệnh đốm trắng, hay các bệnh đường ruột khác đều có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp khác nhau.

Trong đó, các độc tố có nguồn gốc từ tảo độc và vi khuẩn luôn là mối đe doạ thường trực. Tuy nhiên, có một nhóm độc tố vô cùng nguy hiểm nhưng lại bị nhiều người nuôi xem nhẹ hoặc bỏ qua, đó chính là nhóm độc tố nấm mốc – Mycotoxins.

Không giống như vi khuẩn hay virus dễ dàng được chú ý và phòng trị, Mycotoxins “âm thầm” xâm nhập vào cơ thể tôm qua thức ăn, gây ra hàng loạt rối loạn sinh lý nội tại, khiến tôm yếu dần, giảm sức đề kháng, từ đó tạo điều kiện cho mầm bệnh khác tấn công mạnh hơn. Chính vì vậy, việc hiểu đúng và kiểm soát độc tố nấm mốc cần được xem là nhiệm vụ cấp thiết trong thực hành nuôi tôm công nghệ cao hiện nay.

1. Nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins) là gì?

Theo định nghĩa từ Tổ chức Y tế Thế giới WHO, nhóm độc tố nấm mốc Mycotoxins là các hợp chất độc hại được tạo ra trong quá trình sinh trưởng tự nhiên của một số chủng nấm mốc. Từ “myco” nghĩa là nấm, còn “toxins” là chất độc – tổng hợp lại là những độc tố sinh ra từ nấm. Một loài nấm mốc hoàn toàn có thể sản xuất ra nhiều loại độc tố khác nhau và ngược lại, có những loại độc tố có thể được tạo ra bởi nhiều loài nấm mốc khác nhau.

Hình ảnh nấm mốc (nguồn: internet)

Điều kiện khí hậu nóng ẩm như ở Việt Nam và các quốc gia Châu Á khác là môi trường lý tưởng cho nấm mốc phát triển. Chúng có mặt ở khắp nơi trong không khí, trong nguồn nguyên liệu sản xuất thức ăn, trong kho bảo quản và thậm chí trong những sản phẩm tưởng chừng đã đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Trong nuôi trồng thủy sản, nấm mốc thường xuất hiện nhiều nhất trong thức ăn cho tôm. Các trường hợp bị mốc thường xuất phát từ:

• Bảo quản thức ăn không đúng kỹ thuật (nhiệt độ cao, ẩm, thông khí kém)
• Quy trình sản xuất thức ăn không đảm bảo
• Dùng nguyên liệu chứa tạp chất hoặc kém chất lượng
• Thức ăn mở bao dùng lâu, phơi nắng hoặc để ngoài trời

Khi nấm mốc xuất hiện và phát triển đến mức độ nhất định, chúng sẽ tạo ra các chất trao đổi thứ cấp, chính là các độc tố Mycotoxins. Đây mới là “thủ phạm chính” gây ra rối loạn sức khỏe đối với tôm.

Thức ăn tôm bình thường (bên trái) và thức ăn tôm bị nhiễm nhóm độc tố nấm mốc Mycotoxins (nguồn: internet)

Trong nhóm Mycotoxins, một số độc tố được ghi nhận có độc lực mạnh đối với tôm bao gồm:

• Aflatoxin B1 (AFB1) → nguy hiểm nhất và phổ biến nhất
• Deoxynyvalenol (DON / Vomitoxin)
• Fumonisins (FUM)
• Tricothecenes (T2-toxin)
• Zearalenone (ZON)

Các khảo sát thực tế chỉ ra rằng:

• 95% mẫu thức ăn thủy sản tại Châu Á có phát hiện độc tố nấm mốc
• 80% trong số đó nhiễm từ 2 loại độc tố trở lên

Điều này cho thấy mức độ lây nhiễm vô cùng rộng rãi và nghiêm trọng hơn nhiều so với suy nghĩ của người nuôi.

Hiện nay, vì giá tôm thường xuyên biến động và có giai đoạn rớt giá kéo dài, nhiều hộ nuôi đã cắt giảm chi phí bằng cách tận dụng nguồn thức ăn phối trộn, sử dụng thêm các phụ phẩm rẻ tiền khác như cám gạo, ngô xay, cá tạp phơi, v.v. Chính những yếu tố này vô tình làm gia tăng nguy cơ nhiễm Mycotoxins trong ao nuôi lên rất cao.

2. Các nghiên cứu về độc tố Aflatoxin B1 – mối nguy hại đứng đầu trong nhóm Mycotoxins

Trong số toàn bộ các độc tố nấm mốc được phát hiện, Aflatoxin B1 (AFB1) được xem là “kẻ giết người thầm lặng” nguy hiểm nhất đối với động vật thủy sản, đặc biệt là tôm.

Aflatoxins – Độc tố nguy hiểm bậc nhất trong nhóm Mycotocins (nguồn: internet)

Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy AFB1 gây ra:

• Giảm tốc độ tăng trưởng
• Giảm hệ số chuyển đổi thức ăn
• Suy giảm chức năng gan tụy
• Rối loạn sinh hóa và biến đổi mô học

Một nghiên cứu đáng chú ý của Tiến sĩ Henry T. Ostrowski-Meissner (1995) đã xác định rõ:

Tiếp đó, năm 2005, nhóm nghiên cứu của Hernandez tiếp tục chứng minh:

• AFB1 không chỉ phá hủy mô gan tụy mà còn làm biến đổi hệ enzyme tiêu hóa như lipase và amylase
• Từ đây gây ra rối loạn hấp thu dinh dưỡng, kéo theo nguy cơ cao phát sinh bệnh đường ruột và hội chứng phân trắng

Điều đáng sợ hơn là AFB1 khi đã xâm nhập vào cơ thể thì không dễ đào thải, tích lũy dần khiến tôm yếu chậm nhưng hậu quả lại kéo dài.

3. Tác động của các loại độc tố khác trong nhóm Mycotoxins

Ngoài AFB1, có rất ít thông tin về ảnh hưởng của các loại độc tố khác trong nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins) lên tôm. Chỉ có một vài báo cáo về tác động của một số độc tố trong nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins) như là: Deoxynyvalenol (DON) hay còn gọi là Vomitoxin, Fumonisins (FUM), Tricothecenes (T2-toxin) và Zearalenone (ZOM).

Tác động cụ thể của chúng được ghi nhận như sau:

Điểm chung của các độc tố này là:

• Tác động âm thầm nhưng dai dẳng
• Hầu hết khó phát hiện bằng mắt thường
• Gây suy giảm mạnh chức năng gan – ruột – miễn dịch

4. Tác hại khủng khiếp của nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins)

4.1. Độc tố nấm mốc gây tổn thương tế bào gan tôm

Khi các độc tố thuộc nhóm Mycotoxins xâm nhập vào cơ thể tôm thông qua thức ăn bị nhiễm nấm mốc, cơ quan đầu tiên và chịu thiệt hại nghiêm trọng nhất chính là gan tụy. Đặc biệt, Aflatoxin B1 (AFB) – loại độc tố được đánh giá là nguy hiểm hàng đầu trong nhóm Mycotoxins – sẽ nhanh chóng tấn công vào gan tụy. Hầu hết các nghiên cứu và thực tế trong ao nuôi đều cho thấy rằng, một khi tôm bị nhiễm AFB thì gan tụy sẽ bị tổn thương nặng nề và chức năng hoạt động bị suy yếu rõ rệt.

Gan tôm bị tổn thương nặng nề do nhóm độc tố nấm mốc Mycotoxins tấn công (nguồn: internet)

Những biểu hiện thường gặp khi gan tôm bị ảnh hưởng bởi Mycotoxins là gan tụy dần chuyển sang màu vàng sáng bất thường thay vì màu tự nhiên vốn có. Túi mật sẽ phồng to lên, sau đó toàn bộ gan tụy bắt đầu sưng nề. Trên bề mặt mô gan tụy xuất hiện những điểm hoại tử nhỏ màu trắng như các đốm bột. Ở giai đoạn nặng hơn, mô gan tụy trở nên mềm nhũn, dễ rách, dễ bị vỡ khi kiểm tra.

Khi gan tụy đã suy giảm nghiêm trọng như vậy, hệ vi khuẩn có hại – đặc biệt là dòng Vibrio cơ hội – sẽ nhận cơ hội xâm nhập mạnh mẽ, gây tổn thương kép khiến gan tụy nhanh chóng bị phá hủy. Điều này làm cho tôm mất đi cơ quan quan trọng đảm nhiệm vai trò tiêu hóa và miễn dịch, dẫn đến khả năng sống sót giảm mạnh và tôm dễ dàng suy kiệt trong thời gian ngắn.

4.2. Độc tố nấm mốc gây tổn thương hệ tiêu hóa tôm

Không chỉ dừng lại ở gan tụy, hệ tiêu hóa của tôm cũng trở thành mục tiêu bị tổn hại khi nhiễm độc tố Mycotoxins. Những độc tố này sẽ tác động trực tiếp lên thành ruột, làm chết dần các tế bào niêm mạc – lớp tế bào có nhiệm vụ hấp thu dưỡng chất từ thức ăn. Khi lớp niêm mạc này bị phá hủy, quá trình hấp thu dưỡng chất sẽ suy giảm nghiêm trọng, khiến tôm ăn nhiều nhưng sinh trưởng kém.

Song song với đó, Mycotoxins còn gây ra sự rối loạn chức năng của các loại enzyme tiêu hóa như amylase và lipase. Đây là những enzyme quan trọng giúp phân giải tinh bột và chất béo có trong thức ăn. Khi enzyme bị biến đổi cấu trúc và hoạt tính, hệ tiêu hóa của tôm sẽ yếu đi rõ rệt, dễ rơi vào tình trạng viêm nhiễm và rối loạn đường ruột.

Chính môi trường ruột đang suy yếu này tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn Vibrio và các tác nhân gây bệnh khác bùng phát, làm tăng nguy cơ tôm xuất hiện các triệu chứng như đường ruột đứt khúc, phân lỏng, phân trắng và giảm ăn kéo dài.

4.3. Độc tố nấm mốc làm giảm sức đề kháng của tôm

Một hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khác đến từ Mycotoxins chính là sự suy giảm mạnh mẽ hệ miễn dịch của tôm. Những độc tố này gây ức chế quá trình tổng hợp các loại protein có vai trò thiết yếu trong việc hình thành hệ thống phòng vệ sinh học của cơ thể. Khi tôm không thể sản sinh đủ protein miễn dịch, tốc độ đáp ứng miễn dịch giảm sút và cơ thể gần như mất khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh.

Không những thế, Mycotoxins còn phá hủy một phần cấu trúc của các tế bào máu như bạch cầu và hồng cầu, làm giảm số lượng chúng trong cơ thể tôm.

Bạch cầu vốn là tuyến phòng thủ chính chống lại tác nhân gây bệnh; khi bạch cầu giảm sút, tôm trở nên vô cùng dễ nhiễm các loại bệnh nhiễm trùng từ nhẹ đến nặng. Chỉ một lượng nhỏ vi khuẩn hay virus trong môi trường ao cũng đủ khiến tôm bị suy sụp nhanh chóng.

Đó là lý do vì sao những ao nuôi có thức ăn bị nhiễm nấm mốc thường xuyên ghi nhận tỷ lệ tôm chết rải rác hoặc bùng phát dịch bệnh bất ngờ.

4.4. Độc tố nấm mốc làm giảm chất lượng thức ăn

Ngoài những tác động trực tiếp lên cơ thể tôm, Mycotoxins còn ảnh hưởng xấu đến chất lượng thức ăn ngay từ khi chúng được lưu trữ. Nấm mốc phát triển trên thức ăn sẽ tạo ra mùi vị hôi mốc đặc trưng, khiến thức ăn không còn mùi thơm hấp dẫn ban đầu. Điều này làm giảm độ ngon miệng, khiến tôm ăn ít, bỏ ăn hoặc ngừng bắt mồi, từ đó làm chậm tốc độ tăng trưởng.

Chất lượng thức ăn tôm bị suy giảm nghiêm trọng do bị nhiễm mốc (nguồn: internet)

Bên cạnh đó, trong quá trình phân giải nguyên liệu thức ăn, nấm mốc sẽ phá hủy các dưỡng chất quan trọng như vitamin và một phần protein. Các liên kết dinh dưỡng bị bẻ gãy, dẫn đến giá trị dinh dưỡng của thức ăn bị sụt giảm đáng kể.

Tôm có thể ăn cùng một lượng thức ăn nhưng lại nhận được rất ít dinh dưỡng thực sự, khiến hiệu quả nuôi giảm nghiêm trọng. Không những thế, mùi hôi từ thức ăn mốc còn gây ảnh hưởng đến môi trường ao nuôi, làm gia tăng khí độc và các tác nhân nguy hiểm khác trong ao.

5. Phòng chống nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins)

Mycotoxins được sinh ra bởi nấm mốc, mà nấm mốc thì rất dễ nhìn thấy bằng mắt thường, cho nên việc đầu tiên cần làm là loại bỏ những loại thức ăn hoặc vật dụng bị nhiễm nấm mốc. Để tránh cho chúng lây nhiễm, những loại thức ăn hoặc vật dụng bị nhiễm nấm mốc cần được tiêu hủy triệt để và tránh lặp lại ở khu vực nuôi.

Lựa chọn nguồn thức ăn tôm hoặc các loại thức ăn phối trộn khác ở những cơ sở uy tín. Đồng thời, phải vệ sinh khu vực nuôi cũng như khu vực chứa thức ăn thật cẩn thận. Ở khu vực kho bãi lưu trữ thức ăn, nên sử dụng những loại vật liệu chắc chắn, lắp đặt các thiết bị hút ẩm và bật quạt liên tục 24/7 để ngăn ngừa nấm mốc xuất hiện.

Trước khi cho tôm ăn, cần xem thật kỹ bao thức ăn và các dụng cụ cho ăn xem có bị nấm mốc không. Nếu phát hiện nấm mốc, dù chỉ là một chấm nhỏ nhất, thì cũng nên tiêu hủy ngay. Đừng vì tiếc một chút thức ăn mà để nhóm độc tố nấm mốc (Mycotoxins) có cơ hội xâm nhập xuống ao nuôi.